॥ येळकोट येळकोट जय मल्हार ॥ तीर्थक्षेत्र वडज, ता. जुन्नर, जि. पुणे

दर्शन वेळ : पहाटे ५:०० ते सायं. ७:३०

श्री कुलस्वामी खंडेराय देवस्थान, वडज

श्री कुलस्वामी खंडेराय देवस्थान, वडज — मुख्य मंदिर शिखर, गाभारा व नंदी मंडप
पवित्र बोरीच्या झाडातील श्री खंडेराय व म्हाळसादेवी पाषाण मूर्ती दर्शन
श्री कुलस्वामी खंडेराय देवस्थान, तीर्थक्षेत्र वडज — भव्य बुरुजयुक्त मुख्य प्रवेशद्वार

॥ येळकोट येळकोट जय मल्हार ॥

सदानंदाचा येळकोट येळकोट · जय मल्हार

देवस्थानाची ओळख

डोंगरावरचे मूळ स्थान, आणि बोरीच्या झाडात प्रकट झालेला कुलस्वामी

वडजच्या खंडोबाचे आद्य स्थान गावालगतच्या डोंगरावरील ‘जोगधा’ येथे आहे. देवाचे वास्तव्य त्या डोंगरावर असल्याने त्याला ‘भंडारा डोंगर’ असे म्हटले जाते. दूरदूरचे भाविक येथे येऊन श्री खंडेराय महाराजांचे दर्शन घेतात, भंडारा व खोबऱ्याची उधळण करतात आणि आपल्या मनोकामना पूर्ण करतात. हा खंडोबा नवसाला पावतो, अशी भाविकांची अढळ श्रद्धा आहे.

सध्याचे भव्य मंदिर पवित्र बोरीच्या झाडाभोवती बांधलेले आहे. वेशीतून आत शिरताच ऐतिहासिक किल्ल्यात आल्यासारखे वाटते — प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना भक्कम दगडी बुरूज असून, त्यांच्या मध्यभागी खंडोबाचे वाहन असलेल्या पांढऱ्या घोड्याचा पुतळा आहे. मंदिराचे बाह्य बांधकाम पूर्णपणे काळ्या पाषाणात केलेले असून, भव्य दगडी खांब, उंच घुमट, नंदी सभामंडप आणि चांदीच्या नक्षीदार गाभाऱ्यातील प्रसन्न मूर्ती भाविकांचे मन मोहून घेते.

मंदिरासमोर प्राचीन दगडी दीपमाळ असून बोरीच्या झाडाभोवती महादेव, विठ्ठल-रुक्मिणी, राम-लक्ष्मण-सीता, गणपती, दत्त व संत तुकाराम महाराज यांची उपमंदिरे आहेत. देवस्थानाला महाराष्ट्र शासनाचा ‘ब’ वर्ग तीर्थक्षेत्राचा दर्जा प्राप्त आहे.

संपूर्ण इतिहास व स्थापत्य वाचा

मंदिराचे बाह्य दर्शन — पाषाणी बांधकाम, बुरूज व भव्य प्रवेशद्वार
मंदिराचे बाह्य दर्शन — पाषाणी बांधकाम, बुरूज व भव्य प्रवेशद्वार.
बोरीचे झाड — खोडातील पाषाण मूर्ती हेच देवाचे मूळ स्थान
बोरीचे झाड — खोडातील पाषाण मूर्ती हेच देवाचे मूळ स्थान.

इतिहासाची झलक

सदानंद चव्हाण यांची भक्ती आणि चंपाषष्ठीचा दृष्टांत

परंपरेतील आख्यायिकेप्रमाणे, सदानंद चव्हाण नावाचे एक निष्ठावंत भक्त भंडारा डोंगरावरील खंडोबाच्या सेवेत अखंड मग्न असत. वृद्धापकाळामुळे त्यांना डोंगराची चढ-उतार करणे कठीण होऊ लागले. भक्ताची ही अवस्था पाहून प्रत्यक्ष श्री खंडेरायांनी त्यांना चंपाषष्ठीच्या रात्री स्वप्नदृष्टांत देऊन सांगितले — “मी तुझ्यासोबत खाली यायला तयार आहे.”

त्याप्रमाणे दुसऱ्या दिवशी जोगध्यावरील पूजेनंतर देव सदानंद यांच्या मागे-मागे डोंगरावरून खाली येऊ लागले. परंतु गावाजवळ आल्यावर शंका आल्याने सदानंद यांनी मागे वळून पाहिले; त्याच क्षणी मोठा आवाज होऊन समोरच्या एका बोरीच्या झाडात खंडोबा विलीन झाले. ही वार्ता गावात पसरताच ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन त्या बोरीच्या झाडाभोवती देवाचे मंदिर उभारले.

चंपाषष्ठीच्या दिवशी देव डोंगरावरून खाली आला, म्हणून या दिवशी येथे मोठा उत्सव होतो आणि देवांच्या पादुकांची पालखीतून मिरवणूक काढण्यात येते.

कालरेषेतून सविस्तर इतिहास वाचा

चंपाषष्ठी उत्सव — चांदीच्या पालखीतील श्रींच्या पादुका व प्रतिमा दर्शन
चंपाषष्ठी उत्सव — चांदीच्या पालखीतील श्रींच्या पवित्र पादुका व प्रतिमा दर्शन.

‘बोरीच मंदिर झाले। चिरंजीवत्व ते पावले।।’

आजही मंदिरासमोरील हा बोरीचा वृक्ष मंदिराच्या कळसाशी स्पर्धा करीत उभा आहे. भाविक या वृक्षाच्या खोडातील मूळ पाषाण मूर्तीवर भंडारा व खोबऱ्याची उधळण करतात.

दर्शन व उपासना

दर्शन, आरतीच्या वेळा, उत्सव आणि भक्त सुविधा

नित्य उपासना व वेळा →
दर्शन व आरती वेळ

सकाळी ५:०० ते सायं. ७:३०

→

त्रिकाल आरती व कौल : स. ६:००, दु. ११:३०, सायं. ४:३० · संध्या आरती : सायं. ७:०० वा.

प्रमुख उत्सव

चंपाषष्ठी व दसरा उत्सव

→

मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठीस पादुका पालखी सोहळा, दसरा सीमोल्लंघन व अखंड हरिनाम सप्ताह.

मुख्य वार्षिक यात्रा

माघ पौर्णिमा यात्रा

→

वर्षातील सर्वात मोठी यात्रा; मुंबई, पुणे व पंचक्रोशीतील हजारो भाविकांची उपस्थिती.

सामूहिक विवाह सोहळे

इ.स. १९७६ पासून परंपरा

→

ट्रस्टतर्फे अत्यंत कमी खर्चात सामूहिक विवाह; दरवर्षी सुमारे ६०० विवाह संपन्न.

भक्त सुविधा

भक्तनिवास व महाप्रसाद

→

बाहेरून येणाऱ्या भाविकांसाठी स्वच्छ भक्तनिवास, प्रसादालय आणि प्रशस्त मंगल कार्यालय.

प्रवास मार्ग

जुन्नरपासून ५ किमी अंतर

→

जुन्नरहून एसटी बस व रिक्षा उपलब्ध; पुण्याहून साधारण ९० किमी अंतर.

उत्सव व यात्रा

वर्षभराचे उत्सव आणि धार्मिक कार्यक्रम

सर्व उत्सव पाहा →
माघ शुद्ध पौर्णिमा मुख्य वार्षिक यात्रा

माघ पौर्णिमा यात्रा उत्सव

देवस्थानाची वर्षातील सर्वात मोठी यात्रा — महासभिषेक, पालखी मिरवणूक, भंडारा उधळण व महाप्रसाद.

मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी प्रमुख उत्सव

चंपाषष्ठी उत्सव

देवांच्या पादुकांची पालखी मिरवणूक, ‘येळकोट येळकोट जय मल्हार’च्या जयघोषात भंडारा उधळण व दीपमाळ प्रज्वलन.

आश्विन शुद्ध दशमी पारंपरिक सोहळा

दसरा व अखंड हरिनाम सप्ताह

विजयादशमीस विशेष अभिषेक, शस्त्रपूजन, सीमोल्लंघन तसेच वार्षिक अखंड हरिनाम सप्ताह व काल्याचे कीर्तन.

इ.स. १९७६ पासून सामाजिक उपक्रम

सामूहिक विवाह सोहळे

देवस्थान ट्रस्टतर्फे अत्यंत कमी खर्चात सामूहिक विवाह सोहळ्यांचे आयोजन; दरवर्षी सुमारे ६०० विवाह संपन्न.

ट्रस्ट व सामाजिक कार्य (स्थापना इ.स. १९६६)

श्रद्धेसोबतच शिक्षण, सेवा आणि लोककल्याण

इ.स. १९६६ मध्ये स्थापन झालेला ‘श्री कुलस्वामी खंडेराय देवस्थान ट्रस्ट, वडज’ केवळ धार्मिक कार्यापुरता मर्यादित नसून, परिसरातील गावांतील विद्यार्थ्यांसाठी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (आयटीआय) व माध्यमिक विद्यालय चालवितो; तसेच इ.स. १९७६ पासून सामूहिक विवाह सोहळे आणि भाविकांसाठी भक्तनिवास व महाप्रसादाची सेवा देतो.

श्री कुलस्वामी औद्योगिक प्रशिक्षण केंद्र (आयटीआय), वडज

औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (आयटीआय)

ग्रामीण युवक-युवतींना तांत्रिक व व्यावसायिक शिक्षण देऊन स्वावलंबी बनविणारी देवस्थानची औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था.

श्री कुलस्वामी माध्यमिक विद्यालय (हायस्कूल), वडज

माध्यमिक विद्यालय (हायस्कूल)

वडज व पंचक्रोशीतील गावांमधील विद्यार्थ्यांना दहावीपर्यंत दर्जेदार शिक्षण देणारे माध्यमिक विद्यालय.

सामूहिक विवाह सोहळ्याचे आयोजन

सामूहिक विवाह सोहळे

इ.स. १९७६ पासून अत्यंत कमी खर्चात विवाहाची सोय — दरवर्षी सुमारे ६०० विवाह आणि वधू-वर परिवारांसाठी निवास-भोजन व्यवस्था.

भक्तनिवास व महाप्रसाद व्यवस्था

भक्तनिवास व प्रसादालय

दर्शनासाठी व यात्रेस येणाऱ्या भाविकांसाठी स्वच्छ भक्तनिवास आणि प्रसादालयात महाप्रसादाची उत्तम सुविधा.

आसपासचा परिसर · पर्यटन तालुका जुन्नर

जुन्नर तालुक्यातील तीर्थस्थळे, गड-किल्ले व निसर्ग

प्रवास व नकाशा →
शिवनेरी किल्ला — जुन्नर शिवजन्मभूमी · गिरिदुर्ग

किल्ले शिवनेरी

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पवित्र जन्मस्थळ असलेला ऐतिहासिक किल्ला, जुन्नर.

श्री विघ्नहर गणपती मंदिर, ओझर अष्टविनायक तीर्थक्षेत्र

श्री विघ्नहर गणपती, ओझर

अष्टविनायकांपैकी जागृत स्थान असलेले ओझर येथील भव्य श्री विघ्नहर मंदिर.

श्री गिरिजात्मज गणपती मंदिर, लेण्याद्री अष्टविनायक · प्राचीन लेणी

श्री गिरिजात्मज गणपती, लेण्याद्री

डोंगरातील प्राचीन कोरीव लेण्यांमध्ये विराजमान असलेले अष्टविनायक क्षेत्र.

वडज धरण व मीना नदी परिसर निसर्गरम्य जलाशय

वडज धरण व मीना नदी परिसर

वडज गावालगत मीना नदीवर बांधलेले निसर्गरम्य धरण व शांत जलाशय परिसर.

निमगिरी व हडसर किल्ले — जुन्नर सह्याद्री गिरिदुर्ग

निमगिरी व हडसर किल्ले

कातीव पायऱ्या व दुर्गस्थापत्यासाठी प्रसिद्ध असलेले जुन्नरमधील ऐतिहासिक गड.

नारायणगड किल्ला — जुन्नर ऐतिहासिक गड

किल्ले नारायणगड

जुन्नर तालुक्याच्या पूर्व भागातील ऐतिहासिक गड व विहंगम डोंगरमाथा.

बोरीच मंदिर झाले। चिरंजीवत्व ते पावले।।

— वडजच्या देवस्थानाच्या मूळ स्थानाचे वर्णन

येळकोट येळकोट जय मल्हार

सदानंदाचा येळकोट येळकोट

भाविकांचे प्रश्न

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

श्री कुलस्वामी खंडेराय देवस्थान हे पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील वडज या गावी, मीना नदीच्या काठावर वसलेले आहे. जुन्नर शहरापासून हे अंतर साधारण ५ किमी आणि पुण्याहून साधारण ९० किमी आहे. मूळ स्थान गावाला लागून असलेल्या भंडारा डोंगरावरील ‘जोगधा’ येथे आहे.